Bir Çemberin Fısıltısı: π Sayısı Nasıl Ortaya Çıktı, Neden Bu Kadar Özel?
Bir çember çizin. Kusursuz olmasına gerek yok. Şimdi ipi alıp çevresini ölçün, sonra çapını. Bu iki sayıyı birbirine böldüğünüzde… ne yaparsanız yapın aynı gizemli sayıya yaklaşırsınız. 3,14159… İşte π, böyle sessiz bir deneyle, binlerce yıl önce insanlığın önüne çıktı.
Ama π bir “sonuç” değil. π bir sorudur.
İlk Keşif Değil, İlk Şaşkınlık
İnsanlar çemberi çok erken tanıdı. Güneş, Ay, tekerlek, çömlek… Ama fark ettikleri şey şuydu: Çemberin çevresi ile çapı arasında sabit bir oran vardı. Çember büyüse de küçülse de değişmeyen bir oran.
Babilliler bu oranı yaklaşık 3 aldı. Mısırlılar biraz daha iyisini buldu: 3,16 civarı. Ama kimse bunun tam değerini bilmiyordu. Çünkü π, alıştığımız sayılar gibi davranmıyordu.
Bitmeyen Bir Sayı
π’nin ondalık açılımı hiç bitmez, hiç tekrar etmez.
Bu şu anlama gelir: π, ne bir kesirdir ne de “düzenli” bir ondalık sayı. Matematikte buna irrasyonel sayı denir.
Yani π’yi tam olarak yazamazsınız. Sadece yaklaşabilirsiniz.
Arşimet ve Sabır
π’ye yaklaşma konusunda ilk büyük atılım, M.Ö. 3. yüzyılda Arşimet’ten geldi. Bir çemberin içine ve dışına çokgenler çizdi. Kenar sayısını artırdı, artırdı, artırdı…
Ve şunu söyledi: “π, 3 ile 22/7 arasındadır.”
Bugün hâlâ 22/7 kullanmamız tesadüf değil. Arşimet, bilgisayar olmadan bunu yaptı. Sadece geometri ve sabırla.
Sadece Çember Değil, Her Yerde
π’yi özel yapan şey yalnızca çemberlerle ilgili olması değil.
Bir süre sonra matematikçiler şunu fark etti:
- Trigonometride ortaya çıkıyor
- Türev ve integralde kendini gösteriyor
- Olasılıkta, istatistikte, dalga hareketlerinde, elektrikte karşımıza çıkıyor
- Atom altı parçacıkların davranışında bile yer alıyor
Yani π, sadece dairelerin değil, doğanın dilinin bir parçası.
Sayı Olmaktan Çıkıp Simgeye Dönüşen π
18. yüzyılda William Jones bu sayıya ilk kez π sembolünü verdi. Neden π? Çünkü Yunanca perimetros (çevre) kelimesinin baş harfi.
Ama zamanla π, matematikçilerin gözünde bir sembolden fazlası oldu:
- Sonsuzluğun
- Bilinmeyenin
- İnsan aklının sınırlarının
bir simgesi hâline geldi.
Asla Bitmeyecek Bir Hikâye
Bugün π’nin trilyonlarca basamağı hesaplandı. Ama bu bir “son” değil. Çünkü π bitmez.
Belki de onu bu kadar çekici yapan şey budur: En basit şekillerden biri olan çember, bizi en karmaşık sonsuzluklardan birine götürür.
Bir çocuk bir tekerlek çizer.
Bir mühendis köprü hesaplar.
Bir fizikçi evreni anlamaya çalışır.
Ve hepsi, farkında olmadan aynı sayıya dokunur: π.
Hazırlayan : Kemal Duran (3 Şubat 2026)