Ünlü Matematikçiler
Nasîrüddin Tûsî portresi
Matematikçi & Astronom
Nasîrüddin
Tûsî

13. yüzyılın İslam dünyasının evrensel dehası. Trigonometriyi bağımsız bir matematik dalı olarak kuran, Moğol istilası ortamında bilimi yaşatan ve yüzlerce eser bırakan astronom-matematikçi.

sin a / sin A = sin b / sin B = sin c / sin C Küresel Sinüs Teoremi
Tûsî'nin katkısı
"Tûsî, İslam astronomisinin Kopernik'e açılan köprüsüdür." — George Saliba
1201 Tus, Horasan
1256 Alamut Kalesi
1259 Mersagah Rasathanesi
1274 Bağdat
150+
Bilim, felsefe ve edebiyat eseri
1259
Mersagah Rasathanesi'nin kuruluş yılı
6
Trigonometrik fonksiyonun sistematik tanımı
~400
Kopernik öncesi yıl, gezegen modeline katkı
Tûsî'nin gençlik yılları
01 — Erken Yaşam
Horasan'dan Dünya Sahnesine

Muhammed ibn Muhammed ibn el-Hasan Nasîrüddin Tûsî, 18 Şubat 1201'de bugünkü İran'ın Horasan bölgesinde, Tus şehrinde doğdu. Babası, İsmailî inancına bağlı bir hukuk bilgini olduğundan Tûsî, küçük yaştan itibaren sistematik bir eğitim aldı; din bilimleri yanı sıra matematik, astronomi ve felsefeye yöneldi.

Moğol istilasının gölgesinde, İsmailî kalesi Alamut'a sığınmak zorunda kaldı. Pek çok tarihçi, bu sürecin zorunlu mu, gönüllü mü olduğunu tartışır; ancak Tûsî bu dönemde büyük eserlerinin önemli bir bölümünü kaleme aldı. 1256'da Hülâgü Han, Alamut'u fethettikten sonra Tûsî'yi himayesine aldı ve bilimsel dehasından yararlanmak istedi.

erken yaşam
Tûsî'nin trigonometri katkıları
02 — Trigonometri
Bağımsız Bir Bilim Dalının Kurucusu

Kitâbü'ş-Şekli'l-kattâ (Transversal Şekil Üzerine, 1260) adlı eseriyle Tûsî, trigonometriyi astronominin bir aracı olmaktan çıkarıp başlı başına bir matematik disiplini olarak kurdu. Altı trigonometrik fonksiyonun tamamını sistematik biçimde tanımladı ve aralarındaki ilişkileri ispatladı:

sin θ Sinüs — bağımsız tanım ve tablolar
cos θ Kosinüs — sin ile ilişkisi ispatlı
tan θ Tanjant — ilk eksiksiz sistem
cot θ Kotanjant — tam formül seti
sec θ Sekant — tanımlandı ve kullanıldı
csc θ Kosekant — altıncı fonksiyon

Ayrıca düzlemsel ve küresel trigonometri için sinüs ve kosinüs teoremleri, çarpım ve toplam formülleri bu eserde toplu hâlde ortaya konuldu.

trigonometri
Mersagah Rasathanesi
03 — Astronomi
Mersagah Rasathanesi ve Tûsî Çifti

Mersagah Rasathanesi (1259): Hülâgü Han'ın desteğiyle bugünkü kuzeybatı İran'da kurulan bu rasathane, döneminin en büyük ve en donanımlı astronomi merkeziydi. Tûsî, buraya Çin'den İspanya'ya kadar pek çok bilim insanı topladı; İlkhanlı Zic'i (astronomi tabloları) derledi.

Tûsî Çifti: Ptolemaios'un gezegen modelindeki eşit nokta (equant) sorununu çözmek için büyük bir dairenin içinde dönen küçük bir daire mekanizması önerdi. Bu buluş, Kopernik'in güneş merkezli sisteminde neredeyse birebir yeniden ortaya çıktı; Kopernik'in Tûsî'yi okumuş olup olmadığı tarihsel tartışma konusudur.

Euclid ve Matematik: Tahrîrü Uklîdis'inde Euclid'in Elementler'ini gözden geçirdi; paraleller postulatı üzerine özgün yorumlar getirerek geometri tarihine katkıda bulundu.

astronomi
Tûsî'nin mirası
04 — Felsefe ve Miras
Bilimin Köprüsü

Tûsî yalnızca matematikçi ve astronom değil; aynı zamanda felsefeci, etikçi ve şairdi. Ahlâk-ı Nâsırî adlı eseri, İslam ahlak felsefesinin en kapsamlı metinlerinden biri sayılır; yüzyıllarca medreselerde okutuldu.

26 Haziran 1274'te Bağdat'ta hayatını kaybetti. Geride bıraktığı 150'den fazla eser; matematik, astronomi, felsefe, mantık, mineroloji, tıp ve edebiyatı kapsıyordu.

Bilimsel mirası: Trigonometrinin bağımsız bilim dalı olarak kurulması, Kopernik devrimine zemin hazırlayan gezegen modelleri ve kapsamlı astronomi tabloları, Tûsî'yi Orta Çağ ile Rönesans arasındaki en kritik bilim köprülerinden biri hâline getirir.

  • Kitâbü'ş-Şekli'l-kattâ (Trigonometri, 1260)
  • Tahrîrü'l-Mecistî (Almagest Revizyonu)
  • Tahrîrü Uklîdis (Euclid Yorumu)
  • Ahlâk-ı Nâsırî (Ahlak Felsefesi, 1235)
  • Zic-i İlhânî (Astronomi Tabloları, 1272)
miras